Ảnh: Lăng mộ hợp chất ở Cù Lao Phố.

Theo Ban quản lý Di tích - Danh thắng Đồng Nai, tại xã Hiệp Hoà có  40 lăng mộ hợp chất cao. Trong đó, 5 mộ còn bia bằng đá sa thạch, 14 mộ có hệ thống hoa văn và chữ Hán, 4 kiến trúc dạng lăng, 3 mộ có kiến trúc lạ (trong đó có 2 mộ của các nhà sư).Các quần thể lăng mộ cổ ở Hiệp Hòa - Cù Lao Phố đều là di tích khảo cổ học lịch sử. Rất nhiều ngôi mộ có kiến trúc đẹp, được trang trí nhiều hoa văn cầu kỳ mang nhiều phong cách nghệ thuật hỗn dung Việt - Hán, với các trụ sen, bình phong tiền - hậu, bia và văn tự quý bằng chữ Hán Nôm. Đồ án hoa văn trên các ngôi mộ cũng khá quen thuộc, có những biến thể kiểu trụ hoa sen cho thấy cư dân vùng này chịu ảnh hưởng của kiến trúc kiểu Phật giáo.

Qua nghiên cứu, các nhà khoa học đã xác định phần lớn những ngôi mộ này hình thành khoảng nửa sau thế kỷ XIX, sau khi người Pháp nắm quyền cai trị ở ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ theo Hòa ước 1862, vì không có bia mộ nào ghi niên hiệu các vua triều Nguyễn. Đồng thời, phần lớn người chết trong các ngôi mộ và con cháu của họ thuộc tầng lớp thường dân. Nếu tiến hành khai quật, tìm hiểu về phong tục mai táng, có thể nhận định về đời sống văn hóa, tinh thần của cư dân trong một giai đoạn lịch sử nhất định...

Giá trị văn hoá của những ngôi mộ cổ ở Hiệp Hoà - Cù Lao Phố không chỉ thể hiện ở bản thân sự tồn tại của chúng. Theo các nhà nghiên cứu, phong cách kiến trúc mộ, thành phần hợp chất, các họa tiết hoa văn, phù điêu hay văn bia…cũng là những đối tượng cần được khẩn trương nghiên cứu sâu hơn. Việc bảo tồn, chấn hưng mảng nghệ thuật này, có thể sẽ là một thế mạnh trong sự kết hợp giữa giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc, là cơ sở khoa học phục vụ thiết thực cho việc quy hoạch Cù Lao Phố thành khu vực phát triển du lịch văn hóa, sinh thái của thành phố Biên Hòa nói riêng và tỉnh Đồng Nai                                            

                                                           L. Thủy